İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı
İslamiyet tesirinde gelişen Türk edebiyatı, Türklerin İslamiyet'e geçişi ile başlayan edebi dönemdir.

Türkler edebiyat alanında öncelikle sözlü edebiyat ürünleri olan: şiir, destan, sav, sagu, koşuk gibi türlerde yapıtlar vermiştir. Yazının buluşu ve Türkler tarafından öğrenilmesi ile de Türk edebiyatında yazılı dönem başlamıştır.

Türklerin Karahanlılar döneminde kitleler halinde İslam dinine geçmesi ile edebiyat alanında bir geçiş dönemi yaşanmıştır. İslamiyet öncesindeki Türk edebiyatı, Türklerin İslam'a geçişleri ile beraber Halk edebiyatı başlığı altında devam etmiştir.

İslamiyet tesirinde gelişen Türk edebiyatına geçiş dönemi edebiyatı da denmektedir. Bu dönemde hece ölçüsünün yanı sıra aruz ölçüsü de kullanılmıştır. Bu dönem yapıtları daha çok didaktik bir özellik taşıyarak nasihat verici eserler olarak bilinmektedir.

Bu dönemin eserlerinde İslam dininin tesiri ile Arapça ve Farsça sözcüklerde görülmektedir. Dönemin diğer bir özelliği ise daha önceki Türk şiir biçimleri ile mesnevi, gazel, kaside gibi yeni şiir biçimlerinin birlikte kullanılmasıdır. İlk eserler gibi Halk ve Divan edebiyatı da İslamiyet tesirinde gelişen Türk edebiyatı ayrımına girmektedir.

İlk Eserler

Türklerin İslamiyet'e geçmesi ile Divan edebiyatının başlangıcı sayılan 13. yüz seneye kadar olan dönemde ilk eserler verilmiştir. Kutadgu Bilig ve Divânu Sözlüğü't-Türk isimli eseler 11. asır eserleri olarak bilinirken, dini muhtevalı olan Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet isimli eserler ise 12. asır'da verilmiştir.

Kutadgu Bilig

11. asırda Balasagun'lu Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. Yusuf Has Hacip memleketi Balasagun'ndan ayrılarak Kaşgar'a gitmiş ve yapıtını burada yazmıştır. Yusuf Has Hacip eserini bitirince Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunmuştur.

Tabgaç Buğra Han eserin yazarına Hâs Hâcib unvanını vermiştir. Kutadgu Bilig: mutluluk veren bilgi, saadet veren bilgi gibi manalara gelmektedir. Yusuf Has Hacip bu eserinde: devlet yöneticilerine: toplumsal meselelerin düzeltilmesi ile ahlak ve dinin öğretilmesi gibi çeşitli konularda nasihat ve tavsiyelerde bulunmuş; her iki dünyada mesut olmanın yollarını göstermiştir.

Bu eserde olaylar 4 temsili kişi üzerinden anlatılmaktadır. Eser mesnevi biçiminde ve aruz ölçüsüyle 6645 beyit ve 173 adet dörtlükten oluşmaktadır.

İslamiyet dönemi Türk edebiyatının ilk ürünü olan bu eser Hakaniye lehçesiyle yazılmıştır. Türk edebiyatında siyasetname özelliği taşıyan ilk eser olması da diğer bir özelliğidir.

Eserde Kün Togdı karakteri hükümdarı, Ay Toldı karakteri veziri, Ögdülmüş karakteri: vezirin erkek çocuğunu, Odgurmuş karakteri ise vezirin kardeşini temsil etmektedir.

Divânu Lügati't-Türk

11. asırda Kaşgarlı Mahmut tarafından, Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin zengin bir dil olduğunu göstermek emeliyle yazılmıştır. Eser bir sözlüktür ancak dönemin tarihini, coğrafyasını, folklorunu ve mitolojisinin aydınlatılması için ehemmiyetli bir kaynaktır.

Türk dilinin ilk sözlüğü olan bu yapıtta halk dilinden örnekler de verilmiştir.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü ürünleri olan sav, sagu, koşuk, destan gibi türlerden de örnekler verilmiştir. Yaptın nihayetinde dönemin Türk dünyasını gösteren bir harita vardır. Hakaniye Lehçesi ile yazılmış olan bu eserde 7500 adet Türkçe sözcük izah etmiştir.

Atabetü'l-Hakayık

12. asırda Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmış, ahlak kavramları ve öğütler içeren bir eserdir. Eserin isimi "Hakikatler Eşiği" mananına gelmektedir. Edip Ahmet Yükneki bu eserini Karahanlı beylerinden Muhammed Dâd Sipehsalar'a armağan etmiştir.

Eserde ahlak ilkeleri ile ahlaklı bir insan olmanın yolları anlatılmaktadır. Didaktik bir anlatım söz konusudur. Eser 40 beyit ve 101 dörtlükten oluşmuştur.

Giriş bölümü aruz ölçüsüyle ve gazel biçiminde yazılırken, asıl konunun anlatıldığı netice bölümü ise dörtlük tarzında yazılmıştır. Dörtlükler aaxa şeklinde kafiyelenmiştir.

Divan-ı Hikmet

12. asırda Ahmet Yesevi tarafından verilen eserdir. Ahmet Yesevi bu eserine "hikmet" ismini vermiştir ve dini tasavvufi şiirlerini bu eserde toplamıştır. Eserde sade bir dil kullanılmıştır.

Eserdeki şiirler dörtlük biçiminde ve hece ölçüsüyle yazılmıştır. Eserin verilme emeli dini ve tasavvufi düşünceleri yaymaktır. Eserde 144 hikmet ve 1 münacaat bulunmaktadır.

Karahanlı Türkçesi'nin Hakaniye lehçesiyle yazılmış olan bu yapıtta Allah inancı, peygamber sevgisi, dervişlik, ahlak ve öteki dünya inancı gibi konular işlenmiştir.

Bu İçeriğe Tepki Ver (en fazla 3 tepki)



Disqus Yorumları